Antroposofische geneeskunde

Een brede benadering

Houdt de geneeskunde op bij het onderdrukken van ziekten en de symptomen daarvan? Zijn er manieren om mijn eigen gezondheid te stimuleren? Kan een ziekte bijdragen aan een ontwikkelingsproces met betekenis en zingeving? Als u zich weleens dit soort vragen stelt, zou u zich goed thuis kunnen voelen bij de antroposofische geneeskunde.

Verschenen in 2019

De totale mens

De totale mens, dat is waar de antroposofische geneeskunde zich op richt. Antroposofische artsen en therapeuten hebben een aanvullende kijk op het geheel van ziekte, gezondheid, genezing en persoonlijke ontwikkeling. Dat maakt hun benadering meer individueel gericht. Lichamelijke processen en kwalen worden in samenhang met de niet-lichamelijke aspecten van de mens begrepen, zoals psychische en geestelijke factoren. De antroposofische geneeskunde ziet gezondheid en welzijn als een goede balans tussen al deze aspecten van het menselijk leven. Aan dat gezonde evenwicht wil zij bijdragen.

Voor iedereen

De antroposofische geneeskunde kan bij alle soorten klachten, ziekten en gezondheidsvragen worden toegepast. Als aanvulling op de reguliere geneeskunde of, indien verantwoord, in plaats daarvan. Patiënten en artsen hebben daar al negentig jaar goede ervaringen mee. In deze folder leest u over de uitgangspunten en toepassingen van de antroposofische geneeskunde. Om baat te kunnen hebben bij deze benadering, heeft u geen speciale kennis van de antroposofie nodig.

Binnen de antroposofie zijn de termen ‘geneeskunde’ en ‘geneeskunst’ even gangbaar. In deze folder wordt geneeskunde gebruikt, omdat die term bij meer mensen bekend is. Geneeskunst is echter even terecht: de term benadrukt dat een arts niet alleen vanuit theoretische kennis werkt, maar zich ook laat leiden door de aard en de biografie van individuele patiënten en de dialoog met hen.

Waarde aangetoond

Antroposofische artsen en therapeuten gebruiken de gangbare diagnostische en therapeutische methoden van de reguliere gezondheidszorg. Die vullen ze aan met inzichten vanuit de antroposofie, en ze gebruiken ook natuurlijke medicijnen en specifieke therapieën. Voor een groot aantal ziekten is de waarde van de antroposofische benadering wetenschappelijk aangetoond. Enkele voorbeelden zijn:

Lichamelijke ziekten

allergische ziekten (zoals eczeem, astma en hooikoorts)
acute infectieziekten (griep, keel- en oorontstekingen en huidinfecties) die niet levensbedreigend zijn
diverse soorten kanker (als aanvulling op de reguliere behandeling)
chronische ontstekingen en auto-immuunziekten (zoals chronische luchtweginfecties of reumatoïde artritis)
ziekten van de bewegingsorganen (zoals artrose, een tenniselleboog of rugpijn)
hoofdpijn (zoals migraine of spanningshoofdpijn)

Psychosomatische of psychiatrische ziekten

chronische vermoeidheid
depressies en angststoornissen
ADHD en aanverwante problematiek bij kinderen

Zie voor een overzicht van de ziekten waarvoor de waarde van de antroposofische benadering is aangetoond: Hamre, H.J., Kiene, H., Ziegler et al. (2014). Overview of the Publications From the Anthroposophic Medicine Outcome Study (AMOS): A Whole System Evaluation Study. In: Global Advances in Health and Medicine, vol. 3, nr. 1, pp. 54-70.

De basis: het antroposofisch mensbeeld

Lichaam en geest

De antroposofie is een holistische levensbeschouwing met oog voor niet alleen de zichtbare, lichamelijke aspecten van ziekten, maar ook de psychische en geestelijke factoren. Volgens de antroposofie zijn in de mens krachten op vier niveaus werkzaam: het fysieke niveau, het levensniveau, het zielenniveau en het ik-niveau. Met zijn specialistische kennis verklaart een antroposofische arts ziekte en gezondheid vanuit de wisselwerking tussen deze niveaus.

Op het fysieke niveau bestaat de mens uit ingewikkelde mechanische, fysische en chemische processen. Dit is het meetbare, zintuiglijke niveau. Hierop hebben bijvoorbeeld de zwaartekracht, warmte en straling invloed en grijpen reguliere medicijnen aan.
Het levensniveau delen we met planten en andere levende wezens. Hier spelen zich processen af als stofwisseling en groei, voortplanting en afweer. Deze functies behoeden het lichaam voor verval en zorgen voor vitaliteit. Tijdens de slaap is de mens het sterkst verbonden met deze krachten.
Net als dieren is de mens een bezield wezen. Op zielenniveau is de mens zich bewust van zichzelf en zijn omgeving. De antroposofie plaatst bijvoorbeeld karaktereigenschappen (zoals introversie/extraversie) op dit niveau. Ook gevoelens van sympathie en antipathie, hoop en wanhoop, angst en vertrouwen spelen zich hieraf. De keerzijde van het bewustzijn is afbraak van vitaliteit: je wordt moe en moet rusten of slapen.
Op het ik-niveau reflecteert de mens op zichzelf als uniek individu en als geestelijk wezen. Het ik creëert zijn eigen biografie met idealen en levensdoelen. Deze biografie strekt verder dan de grens van geboorte en dood. De mens kan zich in meerdere levens ontwikkelen tot een vrij wezen. Daarbij kunnen ziekten zich in een aantal gevallen als ontwikkelingskans aandienen. Het menselijk ik stuurt de andere niveaus aan. Het is als het ware de kapitein op het schip.

De visie: gezondheid, ziekte en genezing

Wat is gezondheid?

De antroposofie ziet de mens als een levendig samenspel van de vier niveaus. Normaal gesproken ontstaat hierdoor een harmonische afwisseling van opbouw en afbraak, slapen en waken, (zelf)bewustzijn en ontspanning. Ziekte wordt gezien als een verstoring van dit evenwicht. Het is een teken dat een van de niveaus de overhand heeft genomen of juist tekortschiet.

Herstel evenwicht

Als u ziek wordt, kan dat uw wereld op zijn kop zetten of een vervelende onderbreking van het dagelijks leven zijn. Maar ziekte kan ook een signaal zijn van een vastgelopen patroon of een langer bestaand sluimerend probleem. De antroposofische geneeskunde ziet ziekte daarom vaak als een mogelijkheid om het evenwicht te herstellen en om er zo mogelijk lering uit te trekken. Zo bekeken kan een mens na het doormaken van een ziekte daadwerkelijk ‘beter’ worden. Daarom stimuleert deze geneeskunde zo veel mogelijk het natuurlijke, zelfgenezende vermogen van het lichaam en streeft ze naar een nieuwe balans tussen lichaam ziel en geest.

Duurzame aanpak

Ieder mens heeft dat zelfherstellende vermogen van nature. De antroposofische geneeskunde is dan ook terughoudend met reguliere geneesmiddelen – uiteraard alleen waar dat verantwoord is. Een belangrijk doel ervan is dat u beter zicht krijgt op uw eigen leefstijl en gezondheid, en van daaruit leert handelen. De arts of therapeut begeleidt u daarbij, altijd vanuit een gelijkwaardige relatie. Deze duurzame en preventieve aanpak gaat idealiter verder dan alleen symptoombestrijding.

Koorts

Wat is koorts? Koorts is in veel gevallen een signaal dat het lichaam rust moet nemen en dat de afweer versterking nodig heeft. Bij een hoge lichaamstemperatuur maakt het lichaam meer antistoffen aan. Als u koorts met pijnstillers onderdrukt, remt u dus de uitschakeling van virussen en bacteriën. U schakelt dan weliswaar de klachten op korte termijn uit, maar het onderliggende probleem wordt niet behandeld. Veelal is in de periode voorafgaand aan de ziekte roofbouw gepleegd op het lichaam. Een ziekte met koorts is in de antroposofische optiek vaak een poging om het evenwicht weer te herstellen. Het onderdrukken van de koorts ondermijnt dit herstel, waardoor het probleem in dezelfde of een andere vorm later weer kan terugkomen. De antroposofische arts ondersteunt met natuurlijke geneesmiddelen de afweer tijdens koorts en bevordert zo het herstel.

Over kankerbehandeling

Het zelfherstellend vermogen is een omvattend begrip en is al enkele keren in deze folder genoemd. De behandeling van kanker kan illustreren wat het inhoudt. In alle kwaadaardige tumoren spelen twee zaken een rol: de cellen worden primitiever – ze groeien niet meer uit tot bijvoorbeeld volwaardige zenuw-, lever- of huidcellen – en ze groeien door buiten de ‘gewone’ grenzen. Het kwaadaardige weefsel is niet meer geïntegreerd in het gehele organisme, maar ‘begint voor zichzelf’. Dat dit kan gebeuren is alleen te begrijpen als we weten hoe het kan dat de celgroei zich in gezonde toestand wel voortdurend aan grenzen houdt en specialiseert tot bijvoorbeeld zenuw-, lever- of huidcel, waardoor een samenwerkend geheel van organen ontstaat: het levende gezonde lichaam. De natuurwetenschappelijke basis van dit vermogen tot integratie kennen we nog nauwelijks. Dit vermogen wordt wel ‘de innerlijke arts’ genoemd (naar Paracelsus, een zestiende-eeuwse arts). Hierop wordt een beroep gedaan bij de antroposofische kanker-behandeling, die steeds aanvullend op de reguliere behandeling aangeboden wordt.

De werkwijze: leefstijl, medicijnen en therapieën

De antroposofische geneeskunde gaat grotendeels uit van de inzichten en methoden van de reguliere geneeskunde en vult deze aan met eigen diagnostische inzichten en therapieën. Deze ondersteunen het zelfherstellend vermogen en helpen het verstoorde evenwicht weer in balans te brengen.

Om een probleem aan te pakken, is soms een verandering van leefstijl noodzakelijk. Daarbij kan het bijvoorbeeld gaan om een aanpassing van het slaap-waakritme, eetgewoonten en lichaamsbeweging en het beter hanteren van stress of zintuiglijke prikkels.
De antroposofische geneeskunde maakt gebruik van geneesmiddelen of zelfzorgmiddelen afkomstig van natuurlijke bronnen (mineralen, planten of dieren). Deze middelen ondersteunen het zelfgenezend vermogen van het lichaam. Medicijnen afkomstig uit de natuur hebben nauwelijks bijwerkingen.
Verschillende paramedische therapieën kunnen het verstoorde evenwicht weer in balans brengen. Bovendien helpen ze u om zelf uw genezingsproces in de hand te nemen. Voorbeelden van deze therapieën zijn ritmische massage, dieet-, kunstzinnige, euritmie-, spraak- en muziektherapie.
In de antroposofische gesprekstherapieën (zoals psychotherapie en biografische hulpverlening) is uw persoonlijke biografie altijd het uitgangspunt.
Meditatietechnieken en mentale oefeningen kunnen u helpen ontspannen en daarmee de genezing bevorderen. Mindfulness is een veelgebruikte methode die goed aansluit bij de antroposofische uitgangspunten.

De praktijk: antroposofische gezondheidszorg

Aanvullende opleiding

Alle antroposofische artsen hebben een universitaire opleiding geneeskunde afgerond. Ook de meeste antroposofische therapeuten hebben een regulier diploma. Daarnaast heeft een antroposofische zorgprofessional altijd een (aanvullende) antroposofische opleiding gevolgd.

Kwaliteitseisen

Alle antroposofische zorgverleners zijn lid van een beroepsvereniging met eigen kwaliteitseisen, zoals voorwaarden voor (her) registratie, verplichte bij- en nascholing, en deelname aan een klacht- en tuchtprocedure. De antroposofische zorgverleners en instellingen zijn verenigd in de Nederlandse Vereniging van Antroposofische Zorgaanbieders (NVAZ).

Therapeutica

In Nederland werken zo’n 120 antroposofische (huis)artsen, tandartsen en specialisten. Velen van hen zijn verbonden aan een multidisciplinair antroposofisch gezondheidscentrum (vaak therapeuticum geheten). In Nederland zijn er zo’n 30 therapeutica, waarvan de meeste zijn gevestigd in de grote steden.

Jong en oud

Naast en in de therapeutica zijn er enkele antroposofische consultatiebureaus. In Zeist is er een speciaal kindertherapeuticum. In Den Haag en Bilthoven staan antroposofische verpleeghuizen; in Zeist staat een verzorgingshuis.

Specialistische ondersteuning

Er is een aantal antroposofische instellingen voor mensen met een verslaving. Ook mensen met een verstandelijke en/of lichamelijke handicap kunnen bij verschillende instellingen terecht voor ondersteuning op antroposofische basis. In Bilthoven is een antroposofische internistenpraktijk en een antroposofisch psychiatrisch ziekenhuis. Ziekenhuiszorg is er niet meer in Nederland, wel o.a. in vier middelgrote algemene ziekenhuizen in Duitsland.

Vergoedingen

Vergoeding vanuit de basispolis

Consulten bij uw eigen antroposofisch huisarts worden gewoon uit de basispolis van uw zorgverzekeraar vergoed. Consulteert u een andere antroposofische (huis) arts naast uw eigen huisarts, dan wordt dat consult niet uit de basispolis maar uit de aanvullende verzekering vergoed. Dit geldt ook voor behandelingen van paramedici zoals fysiotherapeuten, kunstzinnig therapeuten of euritmietherapeuten. Consulten bij een antroposofisch specialist worden veelal vergoed. Raadpleeg uw polis hieromtrent, ook voor de hoogte van de vergoedingen en de maximumbedragen, of neem contact op met uw zorgverzekeraar.

Meer informatie

Websites

www.nvaa.nl

website van de Nederlandse Vereniging van Antroposofische Artsen met achtergrondinformatie over antroposofische geneeskunde

www.nvaz.nl

website van de Nederlandse Vereniging van Antroposofische Zorgaanbieders met informatie over zorgverleners, therapeutica en instellingen in Nederland, en een vergelijking van diverse zorgpolissen

www.gezichtspunten.nl

website van het Centrum Sociale Gezondheidszorg, dat diverse brochures uitgeeft over onderwerpen die te maken hebben met de antroposofische gezondheidszorg

Boeken

P. Meeuwese – Gids voor ziektepreventie en zelfmedicatie

gids van voormalig huisarts Paul Meeuwese over hoe u zelf veel huis-tuin-en-keukenkwalen kunt behandelen

Nico Francken – Antroposofische geneeskunst

brochure waarin de uitgangspunten van de antroposofische geneeskunde op heldere wijze worden beschreven.

Michaela Glöckler – De oerbronnen van gezondheid brochure over het bevorderen van het zelfherstellend vermogen van het lichaam (salutogenese)

Deze laatste drie brochures zijn te bestellen via www.gezichtspunten.nl of rechtstreeks te koop bij één van de praktijken

Wolfgang Goebel en Michaela Glöckler – Kinderspreekuur, Gezondheid-Ziekte-Opvoeding

handboek over kinderziekten en opvoedingsvraagstukken. Uitgeverij Christofoor, ISBN: 9789062387700

Allergie… Je zult het maar hebben

Door Redactie – In: diversen – 24 september 2019

Allergie
– Eindelijk voorjaar! Heerlijk! Maar niet voor iedereen. Want je zult maar hooikoorts hebben. Dan is de vreugde van de bloeiende natuur snel voorbij. Hoestend en proestend sluit je je op. Of je bent allergisch voor de uitstoot van dampen van de fabriek
verderop. Met ontstoken ogen sluit je de ramen. – Schattig die jonge poesjes in huis! Maar niet voor iedereen. Huilend wordt afscheid genomen van de poesjes. Want je bent allergisch voor huisdieren. Of het blijkt dat de nieuwe vloerbedekking een synthetische stof bevat waar je allergisch op reageert. – Lekker gedineerd? Vooral het dessert was lekker. Maar
niet voor iedereen. Want er zaten stukjes aardbei in waar je allergisch voor bent. Uitslag en diarree zijn het gevolg. Of het blijkt dat het dessert zo mooi roze is door de kleurstoffen waar je allergisch voor bent.

Soorten allergie

Je kunt allergisch zijn voor natuurlijke stoffen zoals stuifmeel en koemelk. Naast voedselallergie bestaat er ook voedselintolerantie. In het laatste geval is die overgevoeligheid niet te meten in het bloed. Bijvoorbeeld intolerantie voor suiker. Je kunt ook allergisch zijn voor synthetische stoffen die in kleding en wasmiddelen zijn verwerkt of in de lucht voorkomen. Bij allergie voor specifieke deeltjes in de lucht (pollen, huisstof of mijt) kennen we ook een algemene overgevoeligheid
daarvoor (parfums, fijn stof, of rookartikelen). In dat geval is er sprake van een hyperreactief slijmvlies of bronchiale hyperreactiviteit. In het algemene spraakgebruik worden deze verschillende soorten echter vaak allemaal allergie genoemd. Je kunt op verschillende manieren met deze soorten van allergie in aanraking komen:
– Inhalatieallergie: Bij het inademen neem je allerlei stoffen op die vrij in de lucht zweven. Zoals het stuifmeel
van bloeiende bloemen, bomen en grassen, maar ook de huismijt. Je kunt ook hyperreactief reageren op milieuvervuilende stofdeeltjes in de lucht, zoals vliegtuigbrandstof die ongemerkt geloosd wordt in de lucht.
– Contactallergie: door aanraking van bijvoorbeeld nikkel in sieraden, kom je in contact met stoffen die op het oog niet waar te nemen zijn. Zoals de huidschilfers van huisdieren of de uitwerpselen van de huismijt. De huismijt bevindt zich overal in huis
waar het stoffig is zoals in de slaapkamer en in de vloerbedekking. Ook kun je allergisch of hyperreactief reageren op synthetische stoffen in kleding, wasmiddelen, verf en cosmetica.
– Voedselallergie: door het verteren van voedsel komt het lichaam in contact met stoffen waar mensen allergisch op kunnen reageren. Je kunt allergisch reageren op vis, schaal- of weekdieren, noten, fruit, spinazie, tomaten, peterselie, soja, ei of koemelk. Veel voedingsmiddelen bevatten bovendien tal van synthetische stoffen die de voeding (of het snoep) zachter, dikker, kleurrijker en zoeter maken. Ook daar kan men allergisch op reageren.

Symptomen

Alle drie soorten allergie zijn te herkennen aan dezelfde symptomen. De mate waarin de verschijnselen zich voordoen kan verschillen. Bij inhalatieallergie en contactallergie is er sprake van rode, jeukende ogen, niezen, snotteren en benauwdheid. Maar wanneer er sprake is van milieuvervuilende stoffen komt daar meestal hoofdpijn en misselijkheid bij. Ook kun je eczeem, uitslag of netelroos krijgen. Voedselallergie kun je herkennen als je tamelijk snel na het eten diarree krijgt. Of je moet braken en/of je krijgt uitslag en jeuk. Voor welke stof je nu precies allergisch bent, is niet zo eenvoudig uit te maken.

Diagnose

Het vaststellen van voedselallergie is niet eenvoudig. Voor welke stof(fen) je nu precies allergisch bent moet vaak proefondervindelijk vastgesteld worden. Stopt het huilen van een baby wanneer met de koemelk gestopt wordt? Stopt de diarree wanneer je voedsel eet waar weinig natuurlijke suikers in zitten? Stopt de allergische reactie wanneer je overgaat op biologisch voedsel? Soms treedt de allergische reactie pas na twee dagen op. Een bloedanalyse kan aanvullende informatie opleveren.
In het geval van contactallergie kan een huidtest meestal uitsluitsel geven. Bij hooikoorts is de diagnose makkelijk te stellen. Ook bij een allergische reactie op synthetische stoffen is de oorzaak niet eenvoudig vast te stellen. Hoe ontdek je dat de oorzaak het wasmiddel is? Hoe ontdek je dat de vloerbedekking de oorzaak is? Dat ontdek je pas als de vloerbedekking verwijderd is
en de symptomen verdwijnen. Wanneer de allergie dus niet in het bloed is te meten, kan het een intolerantie zijn. Je kunt dan het verdachte voedingsmiddel twee weken weglaten en daarna weer gaan gebruiken (zogenaamde eliminatie- provocatietest).

Oorzaken

De oorzaak van de allergische reactie is het disfunctioneren van het immuunsysteem. Een gezond immuunsysteem
beschermt ons tegen (vreemde) stoffen die ons lichaam binnendringen: ze worden tijdig herkend, buiten de deur gezet of van hun schadelijke eigenschappen ontdaan. Bij een allergie loopt het anders. Dan functioneert het immuunsysteem niet goed. Het immuunsysteem reageert overdreven op het binnendringende allergeen (de vreemde stof): er worden teveel antistoffen
aangemaakt. Een gevolg daarvan is het ontstaan van een te hoge immunoglobuline-E waarde in het bloed. Voedselintolerantie is vaak toe te schrijven aan een tekort aan een specifiek enzym, zoals lactase in het geval van lactose-intolerantie (bij koemelk). Van heel veel voedselintoleranties – zowel natuurlijke als additieven (toevoegingen) – is niet bekend hoe ze werken.
Ook over de oorzaken van de hyperreactie op synthetische en vervuilende stoffen is nauwelijks iets bekend.

Ik en mijn omgeving

Het immuunsysteem is als een bewaker. Het regelt de invloeden die van buiten op ons afkomen, door aanraking of door vertering. Wanneer de prikkels te sterk zijn of te vreemd, reageert het immuunsysteem daarop. Het immuunsysteem ‘vraagt’ dus telkens aan een stof die binnendringt: ‘kan ik je aan of niet?’ Als dat niet het geval is, probeert het immuunsysteem de
binnendringende stof te weren. Allereerst doordat de stof buiten gehouden wordt. Lukt dat niet voldoende dan probeert het immuunsysteem de stof onschadelijk te maken. Lukt dat ook niet, dan volgt een allergische reactie.

Wat te doen?

Je kunt op drie manieren iets doen aan allergie: vermijden, bestrijden en/of het vergroten van de weerstand:
• Vermijden
De meest drastische maatregel is het vermijden van de veroorzaker. Iemand met hooikoorts kan in het voorjaar en de zomer beter binnenblijven. Wanneer de poes met verdriet wordt weggedaan, kunnen de allergische reacties nog maanden voortduren. De synthetische vloerbedekking moet vervangen worden door een houten vloer of linoleum. Men kan speciaal beddengoed aanschaffen tegen de huismijt. Bij een voedselallergie kun je proberen de veroorzakende stof te vermijden. Je kunt dan biologisch-dynamisch of biologisch eten, zodat je geen resten van additieven en bestrijdingsmiddelen binnenkrijgt.
• Bestrijden
Met behulp van reguliere middelen kan de allergie bestreden worden. Bijvoorbeeld door tabletjes of door desensibilisatie voor bijvoorbeeld gras- en boompollen.
• Vergroten van de weerstand
Antroposofische middelen tegen allergie zijn bedoeld om de weerstand te vergroten. Gencydo neusspray en oogdruppels van Weleda en Berdonia neusspray van Wala kunnen als zelfzorgmiddelen bij de apotheek gekocht worden. Het effect treedt met name op wanneer het regelmatig en langdurig wordt gebruikt. Citrus/Cydonia injecties kunnen via de antroposofische
huisarts worden gebruikt. Vaak gaat allergie gepaard met psychische hooggevoeligheid. In dat geval kunnen antroposofische therapieën als euritmietherapie, kunstzinnige therapie en uitwendige therapie zoals massage het immuunsysteem en de
psychische weerbaarheid helpen vergroten. Zoek contact met je huisarts om de mogelijkheden te bespreken!

Vergoeding

Consulten van antroposofische artsen en aanvullende behandelingen worden volgens polisvoorwaarden vergoed door de verschillende ziektekostenverzekeringen.

Verdere informatie

• Antroposofische arts bij u in de buurt? Kijk op www.nvaa.nl
• Otto Wolff: Allergie, te bestellen via www.gezichtspunten.nl
• Antroposana-folder over astma
• Voedingsinstituut Dúnamis verstrekt informatie over biologische voeding, tel. 0343-5333557.

Zie ook: www.antroposana.nl – Antroposana Kerntaken – Lotgenotencontact

Meer lezen over antroposofische geneeskunde?
● Antroposofische geneeskunst Nico Francken
● Geneeskunde voor de hele mens Jelle van der Meulen e.a.
● Gids voor ziektepreventie en zelfmedicatie Paul Meuwese
● Antroposofische geneesmiddelen Huib de Ruiter

Deze folder is een uitgave van Antroposana, landelijke patiëntenvereniging voor antroposofische gezondheidszorg in Nederland. Meer informatie en adressen van antroposofisch werkende artsen en therapeuten vindt u ook op onze website: www.antroposana.nl

Hoewel de grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van de hier geboden informatie, kunnen er geen rechten aan worden ontleend. Antroposana houdt zich aanbevolen voor op- en aanmerkingen.