Rustpotentiaal – Hoe ons lijf ons voorleeft wat we nodig hebben

Tekst Johanna Priester  | Beeld Bergen public library, unsplash

Komend uit een kleine familie wist ik tot de leeftijd van een jaar of dertig nauwelijks iets over kleine kinderen, behalve de theoretische kennis die ik tijdens mijn studie geneeskunde moest opslokken, en korte ontmoetingen tijdens het spreekuur. Ik wist dan ook niet wat me overkwam toen ik een dagje meeliep in een peutergroep. Vooral de enorm snelle wisseling in stemming bij die kleintjes vond ik verbijsterend. Van totale ontreddering kon het in enkele seconden omslaan in grote vreugde; ik werd er bij wijze van spreken duizelig van. Ze werden door elke prikkel meegesleept en aan elke verandering overgeleverd. En niet alleen in hun ziel; ook in hun handelingen leken ze gestuurd vanuit de buitenwereld. Hoe is dat dan nu, bij ons ‘grote mensen’?

Zijn we hier overheen gegroeid? Staan we inmiddels soeverein en ‘onbewogen’ overeind en beslissen we helemaal zèlf welke kant we op gaan? Als ik bijvoorbeeld kijk naar de manier waarop ik dit stukje aan het schrijven ben, valt dat nogal tegen. Dit keer zijn mijn afleidingsmanouevres wel erg sterk. Al had ik me voorgenomen te schrijven, telkens tref ik mezelf ergens anders aan. Altijd met een ‘goede reden’, dat iets anders toch echt belangrijker is of beter eerst even gedaan kan worden… wie kent het niet? Meegezogen door prikkels en verleidingen zonder dat er een beslissing vanuit mijn Ik aan te pas is gekomen. Wie even stilstaat en innerlijk luistert wéét wel dat hij zichzelf in slaap heeft gesust, en dat dat andere helemaal niet belangrijker of beter was. En dàt is bij die peuters nog niet zo, zij weten echt niet beter en kunnen niet anders.

Even stilstaan

Om die innerlijke stem te horen en er gehoor aan te kunnen geven, is even stilstaan wel een voorwaarde. Een kort moment van stilte, rust en … (de mogelijkheid tot) vrijheid! Heel mooi is dat dat moment tot op het kleinste niveau telkens weer aangeboden wordt. Kijk maar mee. Elk leven is gebaseerd op het maken van onderscheid tussen binnen en buiten, tussen het eigene en het andere. De kleinste eenheid van leven in plant, dier en mens is de cel. Elke cel scheidt het eigene van het andere door de celwand, met daarin kleine poortjes. Die poortjes – eigenlijk een soort pompjes – zorgen ervoor dat er een heel subtiel verschil wordt gecreëerd in met name de hoeveelheid kalium-ionen binnen en buiten de cel. In rusttoestand bestaat er zodoende binnen in de cel een negatieve elektrische lading, het zogenaamde rustpotentiaal. Een woord om te onthouden: rust is niet passief of neutraal maar draagt potentie in zich! Rust draagt iets in zich wat erop wacht om gebruikt te worden.

Niet prikkelen

Zodra een cel geprikkeld wordt gaan andere poortjes in de celwand open die natrium-ionen binnenlaten. Zij worden aangetrokken door de negatieve lading in de cel en neutraliseren deze. Er ontstaat zelfs even een positieve lading (een actiepotentiaal) waardoor de cel wordt geactiveerd om zijn taak uit te voeren. Een spiercel trekt zich samen, een kliercel gaat produceren, een zenuwcel geleidt de prikkeling door naar de volgende zenuwcel. Daarmee is de potentie omgezet in een fysieke daad, en een beetje levenskracht verbruikt. De cel scheert hierdoor langs de dood en moet zich snel herstellen. De negatieve rustpotentiaal moet weer opgebouwd worden. En dat kan alleen doordat de cel ervoor zorgt dat hij korte tijd niet geprikkeld kan worden: de natriumpoortjes gaan dicht. Gedurende deze zogeheten refractaire periode kan er geen nieuwe actiepotentiaal ontstaan.

Nieuwe impulsen

Deze levensnoodzakelijke rust tussen twee prikkelingen duurt in de cel maar milliseconden, maar laat iets heel wezenlijks zien. Op hoger niveau gebeurt iets gelijksoortigs. Een spier die continu wordt aangespannen gaat trillen omdat de spiercellen om de beurt hun noodzakelijke rust moeten nemen, ze kunnen telkens heel kort niet meer reageren. Een oog dat zich fixeert op een stilstaande afbeelding maakt minuscule bewegingen om te zorgen dat de cellen in het netvlies niet continu eenzelfde beeld krijgen, want dat kunnen ze niet verwerken – het oog zou zich dan letterlijk blind staren.

Haast u niet, ga langzaam

want waarheen gij moet gaan

is tot uzelf.

Ga langzaam, haast u niet,

want het kind van uw Ik,

het eeuwig nieuwgeborene,

kan u niet volgen.

Juan Ramón Jiménez

Wie eenmaal deze dynamiek ziet, zal deze al gauw ook in de ademhaling, de hartslag en het waak-slaapritme herkennen. Na een uitademing is er even een moment rust voordat de inademing kan volgen. Bij de hartslag wordt telkens een kleine hoeveelheid bloed afgezonderd van de hele circulatie. Met alle kleppen dicht wordt het bloed stilgezet, ‘afgetast en beluisterd’ waarna het, verrijkt met een nieuwe impuls, weer door mag stromen. Dat we steeds minder prikkels kunnen verwerken bij een tekort aan slaap hebben we allemaal wel eens ervaren.

We zullen zélf zorg moeten dragen voor rust in onze binnenwereld

Vrijheid inzetten

Het ‘even-niet-geprikkeld-kunnen-worden’ als noodzakelijk rustmoment is dus in onze fysiologie, onze natuur ingebouwd. Maar we zijn als geestelijke wezens, anders dan dieren, méér dan onze natuur. En we krijgen niet in alle opzichten die rustmomenten zonder meer ‘gratis’ mee. Als naakte wezens, zonder vacht, moeten we zelf voor omhulling en afscherming zorgen en leren voelen wat we nodig hebben om niet door weersomstandigheden meegenomen te worden. Als peuters leren we langzamerhand dat we een eigen binnenwereld hebben en niet altijd mee hoeven bewegen met elke prikkel van buiten of elke emotie van binnenuit. En deze leerschool is nog lang niet afgelopen!

Meer en meer zullen we zélf zorg moeten dragen voor rust in onze binnenwereld, teneinde ook de vrijheid die in die rustmomenten verborgen is, te kunnen inzetten. We krijgen in onze huidige maatschappij steeds meer prikkels te verwerken, en worden dus steeds meer uitgedaagd. Dat kan een bedreiging zijn, maar is ook een teken dat we aan de volgende stap toe zijn. Een kleuter heeft geleerd zijn jas dicht te ritsen als de wind opsteekt, zijn ouders hoeven dat uiteindelijk niet meer te doen. Welke poorten sluit jij als het gaat stormen?