www.antroposana.nl
het horen en voelen van klanken
Corrian Hukema
Op het eerste gezicht ziet de behandeling eruit als een massage. Een massage waarbij ook gesproken klanken hoorbaar zijn. De huid ontvangt hier wat we doorgaans alleen met onze oren waarnemen. De huid betast het geluid. Chirofonetiek-therapeute Angélique Maryla Petersen noemt het 'tastbare klank' waarmee ze werkt. Terwijl de patiënt op de behandeltafel ligt spreekt ze een klank uit en masseert de vorm die bij deze klank hoort over het lichaam.
Het is een therapie die ruim dertig jaar geleden als voorbereidende spraaktherapie begon. Inmiddels is het een ondersteuning bij diverse medische behandelingen.
Chirofonetiek is een lichaamsgerichte therapie die uitgaat van de helende werking van gesproken klanken. De handen (Grieks: cheires) volgen de wetmatigheden van de klanken (fonetiek). De patiënt neemt via het gehoor de gesproken klanken waar terwijl het tastzintuig de beweging van de handen voelt.
De aanzet tot het ontstaan van de chirofonetiek als therapie werd in 1972 gegeven door de Oostenrijkse logopedist dr. Alfred Baur. Het contact met Markus, een driejarig jongetje, had hem geconfronteerd met de moeilijkheden waarvoor de logopedie stond. Baur schrijft hierover:
"Markus verstond weliswaar enigszins wat men hem zei, maar sprak geen woord, zelfs geen enkele klank hoewel hij goed kon horen. Bij elke lichaamsbeweging, bij elke handgreep, bij elke stap kan men een ander van buitenaf helpen. Handen en voeten kan men sturen – de bewegingen van de tong, het strottenhoofd of de adem niet. We kunnen niet ingrijpen in de spraakorganen. Spreken leren wij alleen uit de nabootsing van wat gehoord wordt. Dat was bij Markus duidelijk niet genoeg. Ik overlegde bij mijzelf, hoe de waarneming zou kunnen worden versterkt om op die manier zijn wil te wekken om het spreken na te bootsen.
Zo kreeg ik het idee hem als het ware de vorming van de klank op zijn rug te schrijven en zo de weg van de verschillende luchtstromingen na te bootsen zoals die in de mond verlopen bij de afzonderlijke klanken. Ik sprak de klank uit en streek de vorm ervan met mijn handen op zijn rug. Markus nam zo niet alleen horend, maar ook tastend op de huid van zijn rug de klank waar. Daarmee werd een zintuig aangesproken, dat zich veel minder kan afsluiten dan het gehoor. Dit had resultaat. Na een poosje begon hij te spreken".(1)
Meer patiënten kwamen voor dergelijke klachten naar de praktijk van dr. Baur. Bij diverse gedrags- en ontwikkelingsstoornissen werden successen geboekt. Inmiddels is de chirofonetiek binnen en buiten Europa verbreid.
Angélique Maryla Petersen krijgt in haar praktijk vaak de vraag wat chirofonetiek nu eigenlijk is. "Moeilijk in een paar zinnen te beantwoorden", is haar ervaring. Ze ziet chirofonetiek als een derde poot van de antroposofische klanktherapieën. "In de antroposofie heb je de spraakvormingstherapie, de euritmietherapie en chirofonetiek. In de chirofonetiek brengen wij de klank direct aan de huid. Hierbij wordt het tastzintuig zo aangesproken dat de hele mens hoort. Het is tastbare klank." Over het verschil tussen euritmietherapie en chirofonetiek merkte dr. Baur ooit op:
"Men zegt, de euritmie is zichtbare spraak, omdat de hele mens zich zo beweegt als gewoonlijk alleen het spraakorganisme dit doet. Zo kan men ook zeggen, chirofonetiek is tastbare spraak, omdat de hele mens via de tastzin voelt, wat gewoonlijk alleen het oor ervaart".(2)
Als mensen voor de eerste keer komen laat Angélique Maryla op de massagetafel zien hoe de behandeling eruit ziet. De patiënt ligt op een laken op de tafel. Hij wordt in het laken gewikkeld zodat hij de grenzen van zijn lichaam goed kan ervaren. Daarmee wordt de tastzin al direct aangesproken. Over het laken wordt een warme plaid gedaan. Aan z'n voeten krijgt de patiënt een warme kruik. Als het nodig is worden de voeten gemasseerd. Zo ligt de patiënt ingebakerd en kan de behandeling beginnen. Angélique Maryla: "Wij werken vanaf het hoofdeinde. De patiënt ligt op de buik. Het eerste wat wij doen is de rechterhand onder aan de rug en de linker tussen de schouderbladen van de persoon leggen. Dat zijn twee articulatiepunten. Daarna nemen we nog de twee andere articulatiepunten. Hiermee maken we het lichaam ontvankelijk voor klanken die op die plek gevormd gaan worden."
Alfred Baur gaf aan dat deze gebieden van het menselijk lichaam corresponderen met de articulatiepunten van de spraakorganen (zie tekening).
Over deze toepassing van de metamorfosegedachte - de door Goethe aan de plantenvormen ontdekte en door Rudolf Steiner naar andere levensgebieden uitgebreide beschouwing dat de wet van de metamorfose ten grondslag ligt aan al het levende - schreef hij:
"Goethe beschouwde de planten en vergeleek de vormen van de bladeren, bloesems en vruchten. Hij merkte op dat elk deel een omvorming was van het groene loofblad. Het kwam hem voor dat de oervorm van het blad in omgevormde toestand terugkeerde in de overige organen van de plant. De metamorfosegedachte laat zich vanzelfsprekend ook toepassen op de menselijke gestalte en haar functies. Toegepast op het spraakorganisme, blijkt er verwantschap te bestaan tussen de organen die voor het spreken dienen en het totale menselijke organisme. De spreekorganen - longen, strottenhoofd, mond- en keelholte - vormen als het ware een menselijke gestalte in het klein, een spreekmens binnenin het menselijk lichaam. Het bouwplan van deze spreekmens is, zij het gemetamorfoseerd, principieel hetzelfde als dat van het gehele lichaam".(3)
Als therapeut kijkt Angélique Maryla vervolgens hoe iemands ademritme is, of de warmte gemakkelijk doorkomt, of hij het misschien doodeng vindt en denkt 'had ik het maar nooit gedaan'. Hierdoor laat ze haar strijkritme bepalen. Dan gaat de deken open en als het met de patiënt in orde is doet ze een zorgvuldig gekozen olie op de huid zodat de gebaren die ze maakt soepel lopen. "Ik neem bijvoorbeeld een O. Dat is een ronde, warme klank. Ik zet aan tussen de schouderbladen, trek de beweging dan iets naar het licht; tegelijkertijd spreek ik de klank. Ik eindig onderaan de rug. Ik spreek en handel, de patiënt hoort en voelt. We hebben allebei een taak. Dan komt een volgende klank. Of ik doe een klank een aantal keren. Het is een ritmisch in- en uitademen: ik strijk de klanken en laat dan even los. Dat is het therapeutische moment. Daar kan iets plaatsvinden wat heel wezenlijk is."
Wat is dat wezenlijke? Alfred Baur verwoordde het als volgt:
"De klank die wij spreken en die wij in de chirofonetiek strijken is slechts een aanduiding van de werkelijke klank. Deze verschijnt pas als er niet meer gesproken of gehandeld wordt en de kosmos als in een echo antwoordt…" (4)
"Buiten de zintuigen om is dan hoorbaar wat terugkomt uit de kosmos. Het klinkt naar mij en naar de patiënt. Het is van belang om je te realiseren dat dat in het stille moment van loslaten gebeurt."
Alfred Baur beschreef ook een voorbeeld naar aanleiding van de 'I'. In het strijken en spreken van deze klank klinkt de Michaëlische vraag: "Waar is het licht dat in de duisternis schijnt?" Waarop vanuit de kosmos klinkt: "Ik draag door jou, o mens, het licht in de duisternis binnen."
Aan het eind van de behandeling dekt Angélique Maryla de patiënt weer toe en sluit dan af met haar handen tegen de voeten van de behandelde persoon. "Zo voelt iemand ook weer z'n eigen grond."
Ook sluit ze voor zichzelf heel bewust af. "Klanken zijn niet zomaar iets. Je bent met geestelijke wezens bezig. 'In den beginne was het Woord'. Ooit is de mens uit het woord ontstaan. De genezende kracht van de klankwereld is er nog. Dat is een hele diepe laag waaraan de therapie haar kracht ontleent."
De massagestreek van de therapeut bootst de luchtstroom na die in de mond ontstaat wanneer de klank wordt gevormd. Angélique Maryla legt uit dat het principe van de gebaren zoals die in de euritmie worden gemaakt hetzelfde is als in de chirofonetiek. Beide zijn gebaseerd op de etherstromen die de klank maakt; maar het is in de chirofonetiek niet zo dat de euritmievormen al strijkend op het lichaam gekopieerd worden. "Dat zou niet kloppen. Deze gebaren zijn verwant aan de spraak, aan wat zich in het strottenhoofd afspeelt."
In eerste instantie wordt de streek op de rug aangebracht. Alfred Baur:
"Dit bewerkt dat de hele mens dat waarneemt, wat in de kleine ruimte van het spraakorganisme gebeurt, wanneer gesproken wordt. Hier ontvangt de huid, wat gewoonlijk alleen het oor ontvangt. Men weet al lange tijd dat juist de rug bijzonder ontvankelijk is voor het opnemen van tonen en spraakklanken. Daarom geven we de voorkeur aan de rug. De rug begint te horen".(5)
"Als een klank wordt gestreken, volgt de patiënt met zijn aandacht de handen van de therapeut. Ontelbare tastreceptoren worden geprikkeld, we zouden kunnen zeggen, ze lichten op en doven weer uit. De patiënt 'leest' deze vorm en hoort tegelijkertijd de klank. Deze indruk herhaalt zich. Bij de patiënt wordt de wil gewekt de klank innerlijk na te bootsen. Omdat klanken nu eenmaal geen betekenis hebben zoals woorden of zinnen, dringen zij diep in de ziel naar binnen. Ogenschijnlijk zonder iets te doen geeft de patiënt zich over aan wat er gebeurt. In de regel beleeft hij het waargenomene met grote opmerkzaamheid. Hij begint nu de tastindrukken met de verschillende klankindrukken te verbinden. Tastzin en spraakzin bewerkstelligen samen een versterkt waarnemen van de klanken. De klanken dringen duidelijk in het bewustzijn van de patiënt binnen".(6))
Angélique Maryla vertelt over de behandeling van een kleuter met open neusspraak. Het jongetje sprak zo nasaal dat het bijna niet te verstaan was. Ze werkte hier met de klanken L I en met de L E O. Klanken die de moeder thuis met het kind ook kan doen. "Ik vind dat je als therapeut een stukje uit handen moet kunnen geven. Dit in het vertrouwen dat ook iemand die geen chirofonetiektherapeut is, de vader of de moeder, de klanken ook aan het kind kan geven. Ik begeleid de ouders daar natuurlijk in. Het helpt enorm en werkt op een andere manier heel therapeutisch."
Het werken met kleine kinderen kan in de chirofonetiek een heel bijzonder karakter krijgen. Soms kan het kindje de klanken nog helemaal niet aan. Dan behandelt Angélique Maryla de moeder. Doordat het kind nog nauw verbonden is met het etherlijf van de moeder werkt de behandeling door op het kind. "Ik leer de moeder dan ook enkele klanken, die zij eerst op mij oefent en die zij vervolgens, ook thuis, bij het kind doet. Moeders zijn er enorm trouw in om dat over een lange periode bij zo'n kindje een aantal keren in de week te doen. Je ziet dan ook snel een goed resultaat. Op een gegeven moment is het voor het kind ook niet meer zo bedreigend en wil het hier ook wel eens op die behandeltafel. Het kind geeft dat moment wel aan. Soms komt er een broertje of zusje mee. Er ontstaat een bepaalde sfeer. Die klanken zijn hier in de ruimte. Het leeft hier. Iedereen die erbij zit krijgt er iets van. Zelfs een vreselijk sceptische vader die meekwam omdat het niet anders kon, ervoer het als heel rustgevend en voelde zich na afloop veel energieker".
Ook voor gehandicapte kinderen die niet of heel moeizaam spreken kan chirofonetiek een belangrijke therapie zijn. "Met de chirofonetiek reik je bij de kinderen die niet spreken ook een stuk menswording aan. Spraak is typisch voor het mens-zijn. De mens is het enige wezen op aarde die door de spraak verbinden kan."
Alfred Baur wijst er op dat het in het bijzonder heilzaam is wanneer de ouders bij de behandeling met chirofonetiek niets van het kind eisen. Hij schrijft:
"Wat ook de oorzaak mag zijn van een ernstige spraakachterstand, de ervaring heeft geleerd dat het er in de eerste plaats op aankomt het kind de impuls te verlenen de spraak op te kunnen nemen".(7)
Dat de rug het meest gevoelige orgaan is voor klank was ook in de reguliere logopedie al bekend. Bij dove kinderen werd al geprobeerd te kloppen en dan te spreken. In de chirofonetiek ligt het zwaartepunt weliswaar in het werken op de rug maar er wordt ook op andere gebieden van het lichaam gewerkt. Ooit behandelde Angélique Maryla een meisje van twaalf dat een ontwrichting aan haar elleboog had. Ook in het bot was er een dusdanige beschadiging dat de verwachting was dat het kind haar arm nooit meer zou kunnen strekken. Fysiotherapie en ritmische massage hadden niet geholpen. Ze moest er maar mee leren leven, was haar gezegd.
Angélique Maryla sprak met Alfred Baur over de behandeling van dit meisje. Op zijn advies behandelde ze het meisje met de klanken R, I, CH en O. "Je kunt je voorstellen hoe zo'n arm zich verkrampt heeft. Er zat geen beweging meer in. Antroposofisch gezegd: het astraallichaam heeft zich hier teruggetrokken. De R is de klank die inwerkt op het astraallichaam. De beweging wordt weer teruggebracht met de R en met de lichtkracht van de I. De CH en de O zijn hele warme klanken. De O met haar rondingen, die ook een samenhang heeft met Jupiter, de uiteindelijke boetseerder van de weefsels om ons skelet, streek ik om het gewricht heen. Na vier maanden riep het kind: "Ik kan weer handstand doen!"
Bij mensen met reuma werkt ze bijvoorbeeld aan de knie. Via lichte massage en klank brengt ze de stromende krachten waaruit heel het menselijk lichaam is ontstaan weer als genezende krachten naar het lichaam terug.
Angélique Maryla weet dat de nawerking van deze therapie heel
krachtig is. Soms komt een antwoord heel direct, soms onverwacht. "Wat
innerlijk werd nagebootst, brengt iemand later vrijelijk en in
overeenstemming met zijn eigen ontwikkelingstempo naar buiten."
Ook bij psychische problematiek is de therapie werkzaam. Zoals
bijvoorbeeld bij een trauma vanuit het gezin of bij kinderen die niet
lekker in hun vel zitten. Angélique Maryla werkt dan vaak met de
klankenreeks L, OE, M: "Je blijft hiermee continu aan de huid en biedt
zo een sterkere omhulling aan het kind. Ik had een keer een
verwaarloosd meisje dat ik hiermee behandelde om haar weer een gevoel
van heelheid te geven."
In Nederland werken inmiddels zo'n tien chirofonetiektherapeuten. In 2003 is de Nederlandse Vereniging voor Chirofonetiek op Antroposofische Grondslag opgericht. "Het geeft een bodem aan ons werk. We opereren als individuen, maar als therapeuten zijn we met elkaar verbonden. We hebben hiermee een aanspreekpunt". Ook werkte ze hard aan de uitgave van een brochure van Alfred Baur. "We krijgen veel vragen en tot nu toe was er alleen informatie in het Duits." Inmiddels is de brochure verschenen in de serie Gezichtspunten.
In de ontwikkeling van de chirofonetiek is sprake van een gestage groei. Aan de bron van deze therapie ligt de Schule für Chirophonetik in Oostenrijk. Wereldwijd, ook in Nederland, worden cursussen gegeven. "De cursussen in Nederland ondervinden steeds meer belangstelling. We zijn bezig allerlei contacten te leggen met de antroposofische gezondheidszorg. Dus is er heel veel in beweging."
Dit interview verscheen oorspronkelijk in Evenwicht, tijdschrift voor gezondheid en ziekte vanuit de antroposofie, jrg.5, nr.1, januari 2004
print dit artikel...
stuur dit artikel door via email...