Allergie

De Dam is een afdeling van de Bernard Lievegoed Kliniek in Bilthoven, bedoeld voor mensen met complexe problemen (psychiatrie én verslaving). De kliniek is onderdeel van De Lievegoed Zorggroep waartoe ook Arta, met diverse locaties op het gebied van zorg voor verslaafden) behoort. Dit artikel geeft een impressie van het programma van de Dam en hoe de deelnemers en het behandelend team samenwerken, tot de oversteek gemaakt kan worden van de Dam naar een passende vorm van nazorg.

Aad Meijer voerde een gesprek met de staf van de DAM, verslavingsarts en psychiater Jacques Michaël Abas, hoofd van de afdeling Wim Cornelisse en behandelcoördinator Sylvie Otten.

Bernard Lievegoed beschrijft in zijn boek ‘De levensloop van de mens’ de grondslag van een gezonde menselijke ontwikkeling. In zijn latere jaren werkt hij deze ‘levensloopkunde’ in allerlei richtingen uit en dat leidde tot initiatieven op vele terreinen van het maatschappelijke leven. Zijn inzichten werden praktisch toegepast in onderwijs, bedrijfsmanagement, biologisch-dynamische landbouw, heilpedagogie en psychiatrie.

Lievegoed schrijft in Mens op de drempel: “Om drempels te overschrijden is een versterkt ik nodig. Dat vraagt oefening van onze innerlijke vermogens.” De kliniek met zijn naam is als een ‘werkplaats in ontwikkeling’ waar een levenscrisis een kans voor ontwikkeling biedt en waar zoekende mensen leren om te gaan met de vaardigheden en beperkingen die het leven hen brengt.

Het zijn roependen in de woestijn, mensen die maar met grote moeite aansluiting vinden bij de maatschappelijke hoofdstroom. Onderweg lopen zij grote kans - al of niet met een handicap - af te haken van hun sociale netwerk, hun studie of baan. De weg naar ‘valse troost’ ligt dan open. Hoeveel verleidingen liggen er niet op de loer die ons uitnodigen het probleem uit de weg te gaan? Terwijl de eigen levensweg - compleet met kuilen en stenen - erom vraagt jezelf trouw te blijven!

Wanneer er een combinatie is ontstaan van verslaving en psychiatrische problemen is zorg-op-maat nodig. In veel gevallen vindt iemand deze zorg niet in een psychiatrische kliniek maar ook niet binnen de verslavingszorg. Daarom zijn er behandelplekken gekomen voor dubbele diagnose (DD). Het zijn er meer dan veertig in Nederland. De Dam is een dergelijke DD-afdeling die werkt vanuit de antroposofie. Vanuit de antroposofische menskunde, de basis voor het werk van Bernard Lievegoed (zie kader), krijgt de deelnemer persoonsgerichte hulp.

Hulp die in de eerste plaats gericht is op het heroveren van een betere gezondheid en structuur in het dagelijks leven.

Bij het eerste teamgesprek over de behandeling is de cliënt zelf aanwezig. Het behandelplan wordt gezamenlijk opgebouwd uit alle bekende feiten en indrukken die het gesprek brengt. Vaak is er ook een verslag van een doorverwijzende zorginstelling. Wanneer crisisinterventie nodig is, stelt het team een voorlopig behandelplan op met passende medicatie en een beperkte deelname aan het therapeutisch programma. Tot het zover is dat ook met deze deelnemer het eigen behandelplan ter hand genomen kan worden.

Het behandelplan werkt met blokken van drie maanden. Elk blok staat in het teken van een door de deelnemer gekozen motief, werken in de tuin, of in de keuken, werk met de handen, enzovoort. In de praktijk blijkt het behandeltraject zeven tot negen maanden te duren. Binnen die periode wordt de vervolgbehandeling gedegen voorbereid.

Volgens Wim zijn er in de eerste fase van zes weken al velen die afhaken: Elke opname is weer een kans om dingen op een andere manier aan te pakken. We kijken positief naar het zogenoemde draaideureffect. Soms zijn er meerdere pogingen nodig om het traject uiteindelijk vol te houden en met succes over te kunnen stappen naar ambulante zorg.

Dam-psychiater Abas legt uit dat de doelgroep hoge eisen stelt aan de eerstelijnsopvang: Hier is bemoeizorg nodig die actief naar mensen toe stapt. De doelgroep vraagt een geïntegreerde aanpak. Mensen met complexe problematiek zijn vaak met moeite te bereiken. Hoe krijgt deze groep voorlichting? Bijvoorbeeld doordat jongerenwerkers of medewerkers van instellingen voor dak- en thuislozen er dagelijks op uitgaan om mensen te motiveren zich te laten behandelen. Dat is een ‘taai’ proces dat veel aandacht, tijd en opoffering vraagt. Ondanks deze zorg vindt opname nogal eens plaats in een psychotische toestand of na een aanvaring met de politie.

Wim: Er is een flinke wachtlijst. We geven de voorkeur aan een vrouwvriendelijk klimaat. Dat houdt voor ons in dat we in de samenstelling van de groep liefst evenveel mannen als vrouwen hebben. Op dit moment hebben we meer mannen dan vrouwen. De groep is in andere opzichten ook heterogeen. De een zit nog midden in zijn detox (de fase om het lichaam te bevrijden van de schadelijke stoffen die met het gebruik van drugs verbonden zijn – red.) terwijl een ander al op de wachtlijst staat voor beschermd wonen. Wij hebben een brede setting, bijvoorbeeld mensen met psychoses (een toestand waarin de patiënt, bijvoorbeeld door hallucinaties, wanen en dergelijke het contact met de werkelijkheid kwijt is - red.), depressie, persoonlijkheidsproblemen.

Abas: Waar we nog niet zo goed in zijn is de behandeling van mensen met een gewelddadige tendens. In de kliniek is slechts beperkte mogelijkheid cliënten tijdelijk te isoleren. In de twee jaar dat de Dam bestaat, hebben we één keer iemand in de isoleer geplaatst.

Sommige deelnemers zijn onder dwang opgenomen na bijvoorbeeld een psychose. Bij een In Bewaring-Stelling (IBS) of een Rechterlijke Machtiging (RM) staat de patiënt tijdelijk onder gezag van de behandelend psychiater. Er kan ook sprake zijn van een proefopname voor de duur van enkele weken. In elk geval moet de deelnemer toestemmen in regels en afspraken die op de afdeling gelden, met name over agressie en het gebruik van verslavende middelen. In een enkel geval sluit het behandelklimaat van de Dam niet aan bij een patiënt met zijn specifieke problematiek.

Het overgrote deel (95%) van de deelnemers aan het programma van de Dam wordt doorverwezen vanuit een reguliere zorginstelling. Slechts vijf procent komt via de antroposofische zorg binnen. De afgelopen jaren laten een doorstroom zien van 25% van de intake naar diverse instellingen voor nazorg zoals Nieuw Rijssenburg en Overworm en naar nazorgprojecten van Arta. De overige deelnemers (75%) onttrekken zich voortijdig aan het programma of gaan terug naar de reguliere zorg. De Dam heeft een landelijke en regionale functie; deelnemers komen bijvoorbeeld uit Friesland of Limburg. Het is niet altijd te achterhalen waar een cliënt in een latere fase in de zorgketen terechtkomt.

Wim: Soms zien we een oud-deelnemer pas na jaren weer terug, of in het geheel niet. In de verslavingszorg is sprake van een sterk wisselende populatie; elke verandering kan ook weer terugvalverschijnselen met zich meebrengen. Maar in feite willen we de lange-termijn-resultaten beter kunnen monitoren.

Psychiater Abas: Bij Dam-deelnemers is er een wisselende mate van zelfstandigheid. Ze hebben moeite met op gang komen, met het verwerven van vriendschappen of het onderhouden van relaties, met rondkomen van hun besteedbaar inkomen. Er is terugvalrisico. Het is vaak een raadsel waarom met dezelfde inspanningen de ene keer het vangnet (Dam en nazorg) goed werkt en de andere keer niet. Deze mensen vragen een traject dat op al die aspecten inspeelt. De component verslaving vraagt daarnaast intensieve begeleiding. Helaas is het aanbod van passende nazorg-mogelijkheden beperkt. In de komende jaren is meer capaciteit nodig. Vanuit Arta wordt daar hard aan gewerkt. We verwijzen nu de meesten naar de Kraal, Aanzet, naar de Vijfsprong en in mindere mate naar zorgboerderijen zoals de Novalishoeve op Texel.

Sylvie Otten: Er is veel oog voor het dagelijks leefmilieu. Om dat te voeden en te beschermen is een continu fijn-bijsturen nodig. Als er veel mensen met een ernstige problematiek tegelijk aandacht vragen, kan dat grote druk leggen op de sociotherapeuten. Daarom wordt bij plaatsing rekening gehouden met de draagkracht van het team.

Abas: Als binnen de groep ‘dingen niet kloppen’ wordt er een groepsgesprek aan gewijd. Gedrag dat haaks staat op de doelstellingen kan consequenties hebben voor deelname aan het programma. Het is van het grootste belang dat het klimaat transparant en eerlijk blijft. Als je er niet goed uitkomt krijg je een welles-nietes-spelletje. Dat kan lastig zijn want de basis is wederzijds vertrouwen.

Sylvie: Het sociale leven in groepsverband is een van de pijlers onder het behandelplan. Bijvoorbeeld wanneer er voor het eerst verlofafspraken worden gemaakt. Wat ga je dit weekend doen? Waar naartoe? Met trein, fiets, bus of anders? Wanneer moet je weer terug, met welke trein, bus, etcetera. In de groep en individueel worden de afspraken besproken en teruggekoppeld waarbij elk detail aandacht krijgt. Het gaat erom dat het vooruitzien en terugblikken op een heel praktisch niveau wordt geoefend en dat er geen ‘kieren’ ontstaan die aanleiding kunnen zijn voor terugval in ongewenst gedrag.

De visie van waaruit de Dam werkt komt ondermeer tot uitdrukking in een thematische aanpak. De psychiater blikt terug op de voorbije zomer die in het teken stond van het Odysseus-verhaal van Homerus:

Het verhaal van de held Odysseus biedt allerlei aanknopingspunten om in de groep met beelden te werken die verwijzen naar het vallen en opstaan, naar het omgaan met zwakheden en verleidingen. Zo laat Odysseus zich vastbinden aan de mast van het schip om niet door het lieflijke gezang van de Sirenen te worden verleid. En bij de lotuseters wordt het duidelijk dat de bemanning van het schip tegen verleidingen moet vechten.

Kunstenaar van het nu
Het werkklimaat op de Dam trekt vooral jonge medewerkers aan. Een deel komt binnen als stagiair(e) maatschappelijk werk, kunstzinnige therapie of euritmie.

Abas: Het team wordt regelmatig geconfronteerd met gigantische problemen en heftige gebeurtenissen. Het werk op de Dam stelt hoge eisen, het gaat immers om de behandeling van de hele mens. Dat is een mooie stroom om in te staan. Ik noem de mensen die hier werken ‘kunstenaars van het nu’.

Dam, behandeling van dubbele diagnose